81 İlde Sığınak Envanteri Tamamlanıyor: Vatandaş Başına 1 Metrekare Hedefi ve En Yakın Sığınak Nasıl Bulunur?

Ankara — Millî Güvenlik Kurulu (MGK) kararı ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatıyla Şubat 2023’ten itibaren AFAD koordinasyonunda yürütülen “81 İlde Sığınak İnşası ve Mevcut Yapıların Sığınak Standardına Getirilmesi” projesi, Eylül 2026 itibarıyla resmi envantere girişi ve operasyonel hale getirilmesi aşamasında sona erdiriliyor. İçişleri Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile belediyelerin ortak yürüttüğü sürecin temel hedefi, Türkiye’nin toplam nüfusuna karşılık gelen yaklaşık 85 milyon metrekare sığınak alanı hedefine ulaşmak ve bu alanların vatandaş tarafından anlık erişilebilir hale getirilmesidir.

Resmi envantere giriş ve "sürekli güncelleme" mekanizması

AFAD Başkanlığı kaynaklarından edinilen bilgiye göre, projenin "tamamlandı" ifadesi betonarme tamamlanmasıyla sınırlı kalmıyor; sığınakların TS 12894 standardında ve AFAD Yönergeleri’ne uygun olarak havalandırma, su deposu, elektrik jeneratörü, wc/duş alt yapısı, engelli erişim rampası ve ilk yardım üniteleri ile donatılıp, il/ilçe Afet İşletme Merkezleri (AİM) yazılımlarına işlenmesiyle gerçekleşiyor. Bakanlık kaynakları, "Envanter statik bir liste değil, kentleşme ve nüfus hareketlerine göre sürekli güncellenecek dinamik bir veri tabanı" vurgusunu yapıyor. Bu kapsamda metro istasyonları, alışveriş merkezleri yeraltıları, okul ve hastane sığınakları da envantere dahil edilerek "çift kullanımlı alan" stratejisi izleniyor.

Sığınak standardları: Sadece betonarme değil, yaşam alanları

Yapılan denetimlerde öne çıkan kriterler şunlardır:

• Kişi başı alan: Net 1 m²/kisi (hareket alanı ve ekipman alanları hariç).
• Dayanıklılık: 7.5 büyüklüğünde depreme, nükleer/biyolojik/kimyasal (NBK) tehditlere ve yarılama etkisine dayanıklı yapı sistemi.
• Yaşam destek sistemleri: En az 72 saat sürecek su/gıda stoğu alanı, havalandırma filtre üniteleri (NBC filtreli), acil ışık ve yedek güç kaynağı.
• Erişilebilirlik: Tekerlekli sandalye rampaları, görme engelliler için dokunsal uyarıcı yüzeyler, anne-bebek/yaşlı için ayrı bekleme köşeleri.
• Hayvan barınağı entegrasyonu: Belirli ölçekteki sığınaklarda evcil hayvanlar için ayrı bölme tahsisi.

En yakın sığınak nasıl bulunur? Dijital erişim kanalları

Vatandaşın anlık ihtiyacına cevap vermek için AFAD, yönlendirme altyapısını üç kanala yaydı:

• AFAD Mobil Uygulama / Web: "Sığınak Haritası" modülü üzerinden GPS konumuna göre en yakın 5 sığınak, kapasite doluluk oranı (gerçek zamanlı sensör verisi ile), yol tarifi ve erişim engeli (kapalı/acil durumda açılı) bilgisi listeleniyor.
• e-Devlet Kapısı: "Afet ve Acil Durum Yönetimi > Yakınımda Sığınak" sorgulama ekranı üzerinden kimlik numarası ile mahalle bazlı atama listesi görüntülenebiliyor.
• Mahalle Muhtarlıkları ve Belediye Uygulamaları: Dijital erişimi olmayan vatandaşlar için muhtarlıklar "sığınak atama listesi" basılı tutuyor; büyükşehir belediyeleri (İBB, ABB, BBB vb.) kendi mobil uygulamalarında "Deprem Anı Sığınak" butonu ile navigasyon başlatıyor.

Kapıyı kim açar? Operasyonel sorumluluk zinciri

Sığınakların fiziki hazırlığı ile operasyonel açılması ayrı süreçler. AFAD'ın "Sığınak İşletme Yönergesi"ne göre:

• Deprem anında: Otomatik manyetik kilit sistemleri (varsa) veya muhtar/belediye ekipleri tarafından ilk 15 dakika içinde açılma zorunluluğu var.
• Koordinasyon: İlçe AİM sorumluluğunda, belediye ekipleri (zemin), muhtarlıklar (mahalle listesi/yerleşim), AFAD (lojistik/standart denetim) ve STK’lar (psikososyal destek) görev alıyor.
• Periyodik deneme: Yılda en az 2 kez (Acil Durum Haftası ve 17 Ağustos) "Sığınak Açılış ve Yerleşim Tatbikatı" yapılıyor; raporlar AFAD’a gönderiliyor.

Kalan boşluklar: Marjinal kentleşme ve bakım yükümlülüğü

Resmi tamamlanma manşetlerine rağmen uzmanlar ve yerel gözlemciler üç kritik boşluğu işaret ediyor:

• Gecekondu/geçici barınma alanları: İmar yolu açılmamış mahallelerde "yol üzerinde sığınak inşası" yasal engelle karşılaşıyor; burada konteyner tabanlı hareketli sığınak çözümleri gündemde.
• Özel mülkiyet sığınakları: Siteler, plazalar, fabrikalardeki sığınakların bakım/onarım maliyeti ve açılma sorumluluğu yönetim planları/kat mülkiyet kanunu çerçevesinde hâlâ tartışmalı; AFAD "yıllık denetim raporu" zorunluluğu getirdi ancak cezai yaptırım zayıf.
• Bakım bütçesi: Merkezi bütçeden inşaat için kaynak ayrıldığı belirtilirken, 10-20 yıl ömründe filtre değişimi, jeneratör bakımı, su tankı temizliği gibi işletme giderlerinin kim tarafından (belediye mi, valilik mi, aidat mı?) karşılanacağı netleşmemiş.

AFAD, Ekim 2026’da planlanan "Türkiye Geneli Sığınak Erişilebilirlik Testi" sonuçlarını kamuoyuyla paylayacağını duyurdu. Vatandaşların bu süreçte kendi mahallelerindeki sığınak konumunu öğrenmesi, aile planı yapması ve deprem çantası hazırlığına devam etmesi öneriliyor.