G20 Zirvesi Kapısında Veri Merkezi Direnişi: Yapay Zeka İçin Su ve Enerji Savaşı

JOHANNESBURG — Güney Afrika'nın ekim ayındaki G20 Başkanları Zirvesi'ne hazırlık sürecinin en kritik kareşinde, ülkenin en büyük endüstriyel bölge Gauteng'in kapılarında farklı bir tür 'zirve' yaşandı. G20 Şerpa ve Maliye Bakanları toplantılarının yapıldığı Midrand convention merkezinin önünde toplanan yüzlerce sivil toplum kuruluşu üyesi, köylü ve emekçi, "Su insanlık için, sunucular için değil" sloganıyla yapay zeka altyapısının gizli maliyetine dikkat çekti.

Eylemlerin odak noktası, Microsoft, Amazon (AWS) ve Google gibi devlerin son iki yılda bölgeye milyarlarca dolar yatırımla kurduğu "hiperscale" veri merkezleri. Bu tesislerin soğutma sistemleri için saatlik milyonlar litre su tükettiği, aynı zamanda ülkenin hâlâ kömür ağırlıklı elektrik şebekesini zorlayarak elektrik kesintilerini (load shedding) yaşatan faktörlerden biri olduğu savunuluyor.

IEA Uyarısı: 2026'da Küresel Tüketimin %3'üne Yakın

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) son raporunda, veri merkezlerinin, yapay zeka ve kripto madenciliğiyle birlikte 2026 yılında küresel elektrik tüketiminin yaklaşık %3'üne ulaşacağını öngörüyor. Bu rakam, 2022 seviyesinin neredeyse iki katına tekabül ediyor. Güney Afrika bağlamında ise durum daha karanlık: Ülke su stresi indeksinde dünyada 30. sırada yer alıyor ve Lesotho'dan ithal edilen suyla hayati ihtiyaçları karşılıyor.

"Bu veri merkezleri 'bulut' olarak pazarlansalar da, yerel realite 'buharlaşan su' ve 'yakılan kömür'den ibaret," diye konuştu. G20 Dijital Ekonomi Çalışma Grubu gündemine yakın bir diplomat, bu çelişkinin zirve deklarasyonunun "sürdürülebilir dijitalleşme" maddesini nasıl etkileyeceğini sorgulattığını aktardı.

Büyük Teknoloji "Yeşil Sözler" Veriyor, Yerel Halk "Somut Plan" İstiyor

Microsoft ve Amazon, 2030 hedefleriyle "su pozitif" (tükettiklerinden daha fazla suyi geri kazandırma) ve "karbon negatif" olma taahhüdünde bulunuyor. Ancak Midrand ve Ekurhuleni mahallelerinde yaşayan sakinler, bu hedeflerin 2030'a kalmadığını, bugünkü pompa seslerinin ve su kesintilerinin ise çok gerçek olduğunu söylüyor. "Su Adaleti Koalisyonu" adı verilen platform, G20 liderlerine sunulan mektupta, veri merkezleri için özel su tahsisatlarının iptalini ve yenilenebilir enerji yatırımlarının şeffaf denetlenmesini talep ediyor.

Güney Afrika hükümeti, yabancı doğrudan yatırımları (FDI) çekmek adına bu projelere "stratejik entegre proje" statüsü vererek hızlı izin süreci sağladı. Ancak opposition partiler ve sendikalar (COSATU), bu statünün çevre etki değerlendirmesi (ÇED) süreçlerinin atlatıldığı, toplumsal katılımın ihmal edildiği bir "istisna rejimi" yarattığını savunuyor.

Zirve Gündeminde "Adil Geçiş" ve Dijital Sömürgecilik Tartışması

Bu hafta sona eren Şerpa toplantılarında, Brezilya, Hindistan ve Arjantin temsilcilerinin de desteklediği bir metin teklifi masaya yatırıldı: G20 ülkeleri, veri merkezi yatırımlarında su ve enerji adaletini merkeze alan bir "Standartlar Çerçevesi"ne imza atsın. AB ve ABD temsilcileri ise bu çerçevenin "ticaret engeli" niteliğinde olmaması, gönüllü standartlarla sınırlı kalması yönünde lobbying yapıyor.

Analistler, Güney Afrika'nın G20 başkanlığı sloganını "Teamakgo" (Sesothocede "Birliktelik/Ortaklık" anlamına gelir) olarak belirlemesinin, bu çelişki ışığında ironik bir derinlik kazandığını not ediyor. Dijital ekonominin motoru olan veri merkezleri, ev sahibi ülkenin en zayıf halkalarını (su, elektrik, eşitlik) daha da zayıflatıyorsa, "birliktelik" naratifi kırılgan bir zemine oturuyor.

Ekim zirvesine kadar kalan sürede, Büyük Teknoloji lobicileri ve sivil toplum örgütleri, Pretoria'dan Cape Town'a, Brüksel'den Washington'a uzanan bir etkileşim savaşı vermeye devam edecek. Sonuç, sadece bir bildirgenin maddeleri değil, gelecekteki her yapay zeka modelinin hangi maliyetle eğitileceğini de belirleyecek.