İran Ekonomisi: Pezeshkian Devrine Miras Kaldı, Enflasyon ve Döviz Çilesi

İran ekonomisi, Mayıs 2024'te Başkan Raisi'nin ölümünden sonra Ağustos'ta göreve gelen Mesud Pezeshkian yönetimine, yapısal sorunların derinleştiği bir tablo devretti. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve İran Merkez Bankası (CBI) verilerine göre ekonomi, petrol gelirlerine dayalı kırılgan bir büyüme yakalarken, hanehalkı satın alma gücü tükenme noktasına geldi.

Büyüme-Enflasyon Paradozu: Petrol Motorlu, İç Piyasa Çöküşlü

İstatistik Merkezi (İİM) verilerine göre 1402 Şemsi yılı (Mart 2023-Mart 2024) reel GSYH büyümesi yüzde 5,7 seviyesine çıktığı bildirildi. Bu performansın temel motoru, ABD yaptırımlarına rağmen Çin'e yönelik "gölge filos" ihraçatıyla günde 1,5-1,7 milyon varil bandına çıkan petrol satışlarıydı. Ancak IMF, 2024 yılı için bu büyümenin yüzde 3,7'ye gerileyeceğini, enflasyonun ise ortalama yüzde 40 bandında seyredeceğini öngörüyor. Bu tablo, petrol doları giren hazinenin, reel sektör ve maaşlı kesime sızdırmadığı "kuru büyüme" sendromunu teyit ediyor.

Rial'in Serbest Düşüşü ve Merkez Bankasının El Kaldırımı

Döviz piyasasında ABD Doları, serbest piyasada 600.000 rial psikolojik eşiğini test ederken, Merkez Bankası resmi kurı piyasa gerçeğine yaklaştırma çabası içinde "birden çok kur uygulaması"na sarıldı. Temel para birimi (M0) yıl içinde yüzde 30'un üzerinde büyürken, Merkez Bankası faizlerini reel enflasyonun çok altında tutarak negatif reel faiz politikasını sürdürdü. Bu durum, tasarrufun dövize kaçışını (dollarization) hızlandırdı; altın ve döviz endeksli varlıklar, rial cinsinden tek koruma kalkanı haline geldi.

Bütçe Açığı ve Yatırım Darbesi

1403 yılı bütçesinde (Mart 2024 başlangıç) tahmin edilen gelirlerin büyük kısmı petrol fiyatı varsayımlarına (brent 70-75 dolar) dayanıyordu. Ancak gider kalemlerinde personel, emeklilik ve alt yapı harcamaları esnek olmayan bir yapı sergiliyordu. Hazine bütçe açığını kapatmak için Merkez Bankası'ndan avans çekimi ve tahvil ihracıyla "para basmaya" devam etti. Pezeshkian ekibi, bütçe reform paketi içinde yakıt fiyatlarına zam, vergileme tabanının genişletilmesi ve hedefli alt destek (Ramazan paketi) gibi adımları gündeme getirdi; ancak Majlis (Meclis) direnci ve sokak tepkisi riski reformun tempoyu yitirmesine neden oldu.

Yapısal Engeller: FATF, Su Krizisi ve Enerji Verimsizliği

Ekonomi yönetiminin elini en çok bağlayan yapısal sorunlar dışarıdan değil, içerden geliyor:

• FATF Süreci: Kara Liste'de kalma maliyeti, bankacılık maliyetlerini (korespondan banka ücretleri, gecikmeler) yılda milyarlarca dolara çıkarıyor. Palermo ve CFT konvansiyonları Meclis'ten geçse de Nizam-ı Adalet Konseyi veto kullanıyor.
• Su ve Enerji: Kuraklık ve baraj seviyelerindeki düşüş, hidroelektrik santrallerin kapandığı, termik santrallerin mazot/kömürle çalıştığı (verimlilik düşüklüğü, kirlilik) bir enerji krizine işaret ediyor. Endüstriyel kesim elektrik kesintileriyle üretim kaybediyor.
• Bankacılık Sistemi: Devlet bankalarının zarar ettiği, kredi portföylerindeki "kötü borç" oranının resmi rakamlardan çok yüksek tahmin edildiği bir bankacılık sistemi, reel sektöre uygun maliyetli finansman sağlamakta aciz.

Küresel Risk Fiyatlaması: Chalmers Uyarısı ve Petrol Faktörü

Avustralya Maliye Bakanı Jim Chalmers'in "ABD-İran çatışması küresel ekonomiye şok etiketinde" uyarısı, İran risk priminin uluslararası piyasalarda nasıl fiyatlandığını özetliyor. Hormuz Boğazı riski, Brent petrol fiyatlarına her gerilimde 5-10 dolar prim ekliyor. Paradox şudur: İran için yüksek petrol fiyatı hayat suyu iken, bölgesel savaş riski yatırımcıyı (hatta Çin'i bile) soğutuyor ve sigorta primlerini (war risk premium) ihracat gelirini eritmeye başlıyor.

Gelecek Senaryosu: Reform mu, Mudahale mi?

Pezeshkian hükümeti için dar yol haritası bell: JCPOA revizyonu veya "daha az için daha az" türü bir anlaşmayla FATF'i çözüp bankacılık kanallarını açmak; bütçede cari açığı kapatmak için yolsuzlukla mücadele ve vergi reformu yapmak; Merkez Bankası bağımsızlığını artırarak enflasyon hedeflemesi yapmak. Ancak zaman daralıyor; 1404 yılı (Mart 2025) bütçesi bu reformların neticelendirilmesi şart. Aksi takdirde senaryo, enflasyonun yüzde 50'yi zorlaması, rial'in yeni dip yapması ve sosyal huzursuzluğun artması yönünde seyredecek.