Rusya'da firarılık davaları zirvede: Yasal sertleşme, kaçış rotaları ve Türkiye boyutu

Rus Ceza Kanunu'nun 338. maddesi kapsamında tanımlanan "firarılık" (дезертирство), Şubat 2022'den bu yana Rusya'nın en yoğun işlenen askeri suçlarından biri haline geldi. 21 Eylül 2022 kısmi mobilizasyon kararı ve ardından gelen yasal değişikliklerle suçun tanımı genişletildi, ceza üst sınırları çekilerek 10-15 yıla kadar çıkarıldı.

Yasal çerçeve: "İzinsiz ayrılma" ile "firarılık" ayrımı kritik

Rus askeri hukukunda iki farklı kavram ayırt edilir: 337. madde "İzinsiz birimden ayrılma" (незаконное отсутствие), 338. madde ise "Firarılık" (дезертирство). İkincisi, askerin görevden "son derece kaçma niyeti"yle (с целью уклонения) ayrılması veya mobilizasyon/savaş döneminde birime gelmemesi durumudur. 2022 sonrası değişikliklerle "savaş dönemi" kavramı genişletildi; bu da mobilize edilenlerin ve kontrakt askerlerin birimlerine dönmemesi veya birimden ayrılması durumunda doğrudan 338. madde ile yargılanmalarına kapı açtı.

Cezalar: Barış zamanında 5-7 yıl, mobilizasyon/savaş döneminde 10 yıla kadar; silahla, grup halinde veya şiddetle işlenirse 15 yıla kadar hapis cezası öngörülür. 2023-2024 yargılama istatistiklerine (Yüksek Mahkeme verileri) göre dava sayısı yıllık binler bandına girdi; 2024'te sadece ilk yarısında resmi olarak 4.000'nin üzerinde 338. madde davası açıldığı kaydedildi. Bağımsız medya (Mediazona, Verstka) ve insan hakları örgütleri (OVD-Info, Memorial) ise resmi rakamların gerçek yüzeyin çok altında olduğunu, sayısız idari cezalandırma ve "gizli" yargılamaların olduğunu raporlıyor.

Kimler kaçıyor ve neden? Profil değişimi

Savaşın ilk yılında firar edenler çoğunlukla profesyonel kontrakt askerleriydi. Mobilizasyon ( Eylül 2022) sonrası profil değişti: mobilize edilenler ("mobikler") ağırlıklı hale geldi. 2024-2025 döneminde ise yeni bir dalga 관찰 edildi: "Gönüllü" sözleşmesi imzalamak zorunda bırakılan askerler, sözleşme feshedilemediği için firar ediyor. Nedenler arasında; ön cepheye gönderilme korkusu, komuta zincirindeki işkence/taciz ("dedovshchina"), aileye para yollama zorunluluğu, yetersiz tıbbi destek ve savaşın bitme yokluğu öne çıkıyor.

Kaçış rotaları: Kuzeye, güneye ve hava yolları

Kara yolları 2022 sonrası ciddi şekilde daraldı. Finlandiya, Norveç, Baltık ülkeleri sınır kapılarını askerlik yaşındaki Rus erkeklerine neredeyse tamamen kapattı. Kazakistan ve Kırgızistan (ÖİT üyesi) teorikserbest geçiş sunsa da, pratikte Rusya'nın istemiş olduğu "geri iade" baskıları ve sınır ötesi operasyon riski kaçıklıkları zorlaştırıyor. Gürcistan ve Armenistan hâlâ en erişilebilir kara rotaları olsa da, buradaki mülteci kampı kapasiteleri dolu.

Bu nedenle hava yolları (Türkiye, BAE, Serbie, Tayland, Malezya) tercih ediliyor. İstanbul, Antalya ve Ankara; vize serbestisi, doğrudan uçuşlar ve geniş Rus diasporası nedeniyle birincil "ilk durak" konumu. Buradan Avrupa'ya, Latin Amerika'ya veya Asya'ya ikinci aşama rotaları kurgulanıyor.

Türkiye boyutu: Başvuru, ikamet ve yasal boşluk

Türkiye, 1951 Mülteci Sözleşmesi'ne "coğrafi kısıtlama" yaparak taraf olduğu için, Avrupa dışından gelenlere (Rusya dahil) tam mülteci statüsü vermez; ancak "Geçici Koruma" veya "Uluslararası Koruma" altındaki "şartlı mülteci" statüsü ile kalma izni verebilir. Göç İdaresi verilerine göre 2022-2025 arası Rusya vatandaşı uluslararası koruma başvurularında belirgin artış kaydedildi; 2024 verilerinde Rusya, Afganistan ve Irak'dan sonra üçüncü sırada yer alıyor.

Ancak asker kaçıklığı nedeniyle başvuru yapanlarda "askeri hizmetten kaçma" nedeni, mülteci statüsü için "ırk, din, ulus, belirli bir sosyal grup, siyasi görüş" kriterlerine uymadığı için genellikle reddediliyor. Avukatlar, "vicdani ret" (conscientious objection) veya "savaş suçlarına katılma zorunluluğu" argümanlarıyla istinaf yolları deniyor; Yargıtay'da olumlu kararlar az sayıda oluştu. Pratikte birçok Rus asker kaçıklığı, ikamet izni (ikamet tezkeresi), iş vizesi veya yatırım vizesi yollarını deniyor; bu da onları yasal bir gri alana, sürüklenen idari sürelere ve Türkiye'den Rusya'ya iade riskine (okuma: readmisyon anlaşması) sokuyor.

Uluslararası hukuk ve gelecek perspektifi

BBM Mülteci Komiserliği (UNHCR) ve Avrupa Mülteci Dairesi, Rusya'daki askeri yasaların "aşırı ve keyfi" uygulandığını, cezaların "insanlı olmayan muamele" eşiğine çıktığını belirten raporlar yayımladı. Bu, Avrupa Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa ülke mahkemelerinde (Almanya, Fransa, Belçika) Rus asker kaçıklıklarına verilen olumlu mülteci kararlarının artmasına neden oldu.

4 Ekim 2026 itibarıyla Rusya'da yeni bir mobilizasyon dalgası veya "kontrat zorlama" yasalaştırma gündemde olmasa da, mevcut yasal araçlar (338. madde, 337. madde, 280. madde - askerlikten kaçma propagandası) ile sistem, asker kaynağını tutmak için cezai şiddeti sürdürüyor. Türkiye için bu durum; sınır güvenliği, readmisyon yükümlülükleri, insan hakları taahhütleri ve Rusya ile stratejik ilişkiler arasındaki dengeyi test eden yapısal bir sorun olarak kalmaya devam ediyor.