Yemen'de İki Ekonomi, İki Fiyat: Para Birimi Çatlakları Halkı Nasıl Erozyon Altına Alıyor?

5 Eylül 2026 tarihinde Yemen'in bölünmüş ekonomisi, uluslararası kurumların önümüzdeki aylarda yayımlayacağı raporların odağında yer alıyor. Houthi (Ansarullah) kontrolündeki kuzeybatı ve meşru hükümetin idaresindeki güney-doğu arasında, aynı ülke sınırları içinde iki ayrı para birimi rejimi, iki farklı gümrük tarifesi ve dolayısıyla tamamen farklı bir yaşam maliyeti hâkim. Resmi bir "Ekim 2026 Fiyat Tablosu" henüz yayımlanmamış olsa da, Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler Gıda Programı (WFP) ve yerel ticaret odalarının Ağustos verileri, bu çatlakın derinleştiğini gösteriyor.

Para politikası ayrışmasının mekanizması

2016'da Merkez Bankası'nın başkent Sanaa'dan geçici başkent Aden'e taşınmasıyla başlayan süreç, 2019'da Houthi yönetiminin "eski banknot" (2016 öncesi basım) dışındaki tüm nakiti yasaklamasıyla somutlaştı. Bugün Sanaa merkezli Merkez Bankası (Başkan Ahmed Yahya al-Maqtari) ve Aden merkezli Merkez Bankası (Başkan Ahmed Ahmed Ghaleb), tamamen bağımsız para politikaları yürütüyor.

En belirgin fark dolar kurunda: Ağustos sonu verilerine göre Sanaa piyasasında 1 ABD Doları yaklaşık 530-550 Yemen Riyali seviyelerinde dolaşırken, Aden'de aynı dolar 1.750-1.850 Riyal bandında işlem görüyordu. Bu kur farkı, ithalata dayalı bir ekonomide (Yemen gıda ihtiyacının %90'ını ithal eder) fiyatların kaynağını oluşturuyor.

Gümrük duvarı ve çift vergilendirme

Hodeida limanı Houthi kontrolünde olsa da, Aden hükümeti limana giren mallara kendi gümrük vergilerini tahakkuk ediyor. Houthi de kendi kontrol bölgelerine giren mallara ayrı "zekat" ve gümrükler uyguluyor. Bu durum, Marib ve Taiz çatışma hatlarından geçen ticari kamyonların maliyetini katlıyor. WFP'nin Ağustos "Market Watch" bültenine göre, Hodeida'dan Sanaa'ya ulaşan bir kamyonun gümrük ve geçiş masrafları 2025'e göre %40 arttı.

Temel gıda fiyatlarında somut yansımalar

Yerel muhabirlerimizin ve ticaret odası verilerine dayanarak, Ağustos 2026 sonu spot fiyatları şu tabloyu çiziyor (fiyatlar Yemen Riyali cinsindendir, bölgeye göre kur farkı dikkate alınmalıdır):

• 50 kg Buğday Unu: Sanaa ~28.000 YER (eski banknot) | Aden ~95.000 YER (yeni banknot)
• 50 kg Pirinç: Sanaa ~32.000 YER | Aden ~110.000 YER
• Benzin (1 litre): Sanaa ~450 YER (resmi pompa, kısıtlı) | Aden ~1.200 YER (serbest piyasa)
• Gaz Silindiri (Ev tipi): Sanaa ~4.500 YER (karşılıksız dağıtımda) | Aden ~18.000 YER

Dikkat edilirse, nominal fiyatlar Sanaa'da çok daha düşük görünse de, oradaki maaşlar ve yardımlar da "eski banknot" cinsinden ödeniyor. Satın alma gücü açısından her iki bölgede de reel gelirler eriyor; fark, Houthi bölgesinde enflasyonun "baskılanmış" (repressed), Aden'de ise "açık" (open) olmasıdır.

İnsaniter yardım ve para birimi enflasyonu

BM'nin 2026 yılı İnsaniter Yanıt Planı'na göre 18,2 milyon Yemenli yardıma muhtaç. Yardım ödemelerinin büyük kısmı dolar cinsinden gelip yerel paralara çevriliyor. Sanaa'da Houthi otoriteleri, yardım örgütlerinin doları resmi kurdan (530 YER) çok düşük bir kurla (bazı dönemlerde 250 YER) çevirmeye zorluyor; bu da yardımın yerel satın alma gücünü eritirken, Aden'de IMF destekli program çerçevesinde piyasa kuru esas alınıyor. Bu "kur hırsızlığı", sivil nüfusun ekmek parasına doğrudan darbe vuruyor.

Birleşme girişimleri neden başarısız oldu?

2023-2024'te Özel Para Birimi Komitesi (CPCC) çatısı altında Riyad ve Muskat'ta yapılan görüşmeler, banknot basım hakları, yurt dışı rezervlerin paylaşımı ve Hodeida limanı gelirlerinin kontrolü konularında uzlaşı sağlayamadı. 2025 sonrası Houthi'nin Kızıl Deniz'de ticaret gemilerine saldırıları ve uluslararası bankacılık sisteminden (SWIFT) kopukluğu, Aden bankasının uluslararası karşılık yönetimini zorlaştırırken, Sanaa bankası kripto para ve blok zinciri tabanlı "dijital riyal" denemeleriyle izole ekonomisini yönetmeye çalışıyor.

Ekim raporları ne getirebilir?

Dünya Bankası'nın Eylül sonu yayımlanacak "Yemen Economic Monitor" raporu ve WFP'nin Ekim "Food Security Update" raporı, bu çift ekonominin sürdürülemezliğini vurgulayacak. Uzmanlar, barış süreci başlatılmazsa 2026 sonu तक kur farkının 1/4 oranında (Aden'de 2.000 YER, Sanaa'da 600 YER) genişleyebileceğini, bu da güneyde açlık eşiğinin daha da aşağı çekilmesine neden olacağını öngörüyor. Kuzeyde ise "eski banknot" stoğunun fiziksel aşınması ve yeni para basılamaması nakit krizini derinleştirebilir.

Özetle; Yemen'de iki ekonomi sorunu sadece bir fiyat tablosu değil, merkezi otorite kaybının, para egemenliğinin ve insaniter yardımın silahlandırılmasının yarattığı yapısal bir kriz. Ekim verileri bu resmiyeti rakamlarla belgelerken, çözümün anahtarı yine siyasi uzlaşmada gizli kalıyor.