Yemen'de Çift Ekonomi ve Para Çöküşü: Riyal Piyasa Kurunda 1.600 Bandında

5 Eylül 2026 itibarıyla Yemen ekonomisi, 2014'ten beri devam eden iç savaşın yarattığı kurumsal çatlakta "iki ekonomi, bir para birimi" paradoksuyla yüzleşiyor. Sana'a merkezli Houthi (Ansarullah) yönetimi ve Aden'de faaliyet gösteren uluslararası tanınan hükümet, Merkez Bankası'nı (CBY) de facto iki ayrı kuruma bölmüş durumda. Bu yapısal bölünme, para politikasının tamamen askıya alındığı, enflasyonun hiperenflasyon eşiğinde seyrettiği ve Yemen riyalinin (YER) piyasa kurunda dolar karşısında 1.500-1.600 bandında seyrettiği bir kriz ortamı yaratıyor.

İki Merkez Banka, İki Para Arzı, İki Farklı Kur

Kriznin mühendisi 2016'da Merkez Bankası'nın başkent Sana'a'dan Aden'e taşınmasıyla başladı. Bugün Aden şubesi (Başkan Ahmed Ahmed Ghaleb), 2017 sonrası basılan "yeni serisi" banknotları arz ediyor. Sana'a şubesi (Houthi ataması yönetim) ise 2019'da "yeni baskı banknotların dolaşıma girmesini yasaklayan" kararıyla, sadece eski seriyi (2017 öncesi) meşru sayarak piyasayı daraltıyor. Bu durum, kuzeyde eski banknotların kıtlığına, güneyde ise yeni banknotların aşırı arzına yol açarak tek bir para birimi için farklı değerde iki nakit havuzu oluşturdu.

Resmi kur uygulamaları da bu bölünmeyi yansıtıyor: Aden Merkez Bankası referans kuru 530 YER/USD seviyelerinde tutarken, Sana'a yönetimi 600 YER/USD civarında bir resmi kur ilan ediyor. Ancak her iki bölgedeki ithalatçılar ve vatandaşlar için tek gerçek kur, siyaha piyasasında belirlenen 1.550-1.600 YER/USD bandıdır. Resmi kur ile piyasa kuru arasındaki bu 150-200 katlık arbitraj, ithalatçıların resmi kanallardan USD teminini imkansız kılıyor, gıda ve ilaç ithalatını siyaha kanallara zorluyor.

Enflasyon, Maaş Krizi ve Dolarizasyon

Dünya Bankası'nın "Yemen Ekonomik İzleme Raporu" (2026 bahar baskısı) ve BM OCHA verilerine göre yıllık tüketici fiyat enflasyonu kuzeyde %100'ün, güneyde %80'in üzerinde seyrederken, gıda sepeti enflasyonu bu rakamların iki katına çıkıyor. Hükümet kontrolündeki bölgelerde memur maaşları aylarca gecikiyor; ödendiğinde bile piyasa kuruna göre reel değeri aylık 50-60 ABD Doları'na düşüyor. Houthi kontrollü kuzeyde ise maaş ödemeleri 2016'dan beri neredeyse tamamen askıya alınmış durumda.

Bu ortamda yerli para birimi "hesap birimi" işlevini yitirip, değer saklama aracı olmaktan çıkıyor. Küçük esnaf ve hanehalkı günlük alışverişlerde Yemen riyalını, büyük ödemelerde ve tasarruf için ABD Doları'nı ve artan oranda USDT (Tether) gibi stabilcoinleri kullanıyor. Bankacılık sektörü, çift kur riski ve KYC/AML uyumsuzluğu nedeniyle uluslararası karşılık banka ilişkilerini kaybederek neredeyse tamamen nakit tabanlı, resmi kayıt dışı bir ekonomiye itildi.

Petrol, Limanlar ve Diplomasinin Ekonomik Maliyeti

Ekonomik çöküşün motoru, gelir paylaşımı uzlaşılamaması. 2022'den beri neredeyse sıfır seviyesinde olan petrol ihracatı (Marib ve Şevbe sahaları), 2023 sonu Suudi Arabistan-Houthi müzakerelerinde "maaş ödemesi karşılığı petrol geliri paylaşımı" formülüyle gündeme gelmiş ancak 2026 yılı başında Muskat araçılığıyla sürdürülen görüşmelerde Hodeida limanı gelirlerinin kontrolü konusunda uzlaşı sağlanamamış. Suudi Geliştirme ve Yeniden Yapılanma Fondu (SFD) ve ÖİB'nin Aden merkezli hükümete yönelik nakit destekleri (yıllık ~1.2-1.5 Milyar USD), resmi rezervleri beslemekle yetiniyor, piyasa likiditesini dolduramıyor.

IMF, 2015'ten beri Kesin 4. Madda müzakerelerini (Article IV) yapamamakla birlikte, 2023'ten beri "Personel İzlemeli Program" (SMP) çerçevesinde teknik diyalog sürdürüyor. Ancak çift otorite yapısı, IMF'nin tek bir tegenle program imzalamasını engelliyor. Dünya Bankası'nın "Acil Kriz Yanıt Projesi" (ECRP) kapsamındaki nakit transferler (UNICEF/WFP aracılığıyla), artık para birimi riskini yönetmek için neredeyse tamamen eşya transferi (gıda sepeti, yakıt) modeline çevrildi.

İleriye Dönük Riskler: Bölünmenin Kalıcılaşması

Analistler, 2026 yılı sonuna kadar bir siyasi anlaşma (Riyad Anlaşması'nın canlandırılması veya yeni bir "Müzekere Süreci") sağlanmazsa, Yemen'in para sisteminin tamamen dolarize olacağını, riyalın kuzeyde "Houthi riyali", güneyde "Aden riyali" olarak iki ayrı kurla ticaret gören bir varlığa dönüşeceğini öngörüyor. Bu senaryo, zaten %50'nin üzerinde olan aşırı yoksulluk oranını ve 4.5 milyon iç göçmeni barındıran ülkenin insani yardım ihtiyacını 2027'ye taşıyacak yapısal bir kırılma noktası oluşturuyor.