Uyku takibi uykuyu bozuyor: 'Ortosomni' riski ne kadar gerçek?

Bileğinizdeki akıllı saat veya parmağınızdaki akıllı yüzük size "dün gece %85 uyku verimliliği yakaladınız" dediğinde huzur mu duyuyorsunuz, yoksa puan düşükse gün boyu yorgunluk hissedip panik mi yapıyorsunuz? Bilim insanları bu yeni çağ hastalığına bir isim koydu: Ortosomni (doğru uyku takıntısı).

Ortosomni nedir, nasıl ortaya çıktı?

Terim, 2017 yılında Journal of Clinical Sleep Medicine dergisinde yayımlanan bir vaka serisinde, Rush Üniversitesi ve Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi araştırmacıları tarafından tanımlandı. Çalışma, portatif takip cihazlarından (wearable) aldıkları verilerle obsesif hale gelen hastaların, polisomnografi (uyku laboratuvarı testi) sonuçları normal olsa bile "kötü uyuduğu" inancına kapıldıklarını ve bu kaygının gerçek insomnaya (uykusuzluğa) dönüştüğünü ortaya koymuştu.

Veri takıntısı nasıl uykuyu bozar?

Uzmanlar, bu cihazların hareket (aktilografi) ve kalp atışı değişkenliği (HRV) verilerine dayanarak uyku evrelerini (REM, derin uyku) tahmin ettiğini, ölçmediğini vurgular. Amerikan Uyku Tıp Akademisi (AASM) de bu cihazların klinik tanı aracı olmadığını, sadece birer "tendans göstergesi" olduğunu belirtir. Sorun şu başlar: Kullanıcı cihaz "derin uyku az" dediğinde, beyni bu veriyi bir tehdit olarak kodlar, kortizol salgılanır ve o gece uyku gerçekten bozulur. Kısacası takip edecek bir performans haline getirilen uyku, performans kaygısıyla kaybedilir.

Ortosomni belirtileri nelerdir?

• Uyanışta ilk olarak cihazı kontrol edip puanı okuyup günün ruh halini buna göre şekillendirmek.
• Cihaz "kötü" deseğe, hissedilmeyen yorgunluğu bile gerçek gibi yaşamak (nocebo etkisi).
• Puanı artırmak için erken yatmak, alarmsız uyku süresini uzatmaya çalışıp "yatakta geçirilen süre"yi artırıp uyku verimini daha da düşürmek.
• Polisomnografi sonucu normal çıksa bile cihaz verilerine inanmamak, ikinci bir test istemek.

Uzmanların önerileri: Veriyi kenara bırakın

Uyku hekimleri, ortosomni riski taşıyan bireyler için "veri detoks" öneriyor. Strateji basit: Cihazı 2-4 hafta bileğinizden çıkarın veya uyku verilerini göstermeyen bir modda (bazı markalarda "odak modu" veya sadece alarm fonksiyonu) kullanın. Odaklanılacak tek kriter: Uyandığınızda dinlenmiş hissetmek. Eğer gün boyu uykusuzluk, konsantrasyon bozukluğu ya da sindirim sorunları yoksa, cihazın "%70" dediği puan anlamsızdır. Kronik uykusuzluk varsa ise altın standart tedavi yöntemi cihaz değil, Uykusuzluk için Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT-I)dir.