Yeni COVID varyantları yaygınlaşıyor: Güncellenmiş aşılar neyi hedefliyor?

Kuzeydaki yarım kürede kış mevsiminin yaklaşmasıyla birlikte SARS-CoV-2 virüsündeki evrimsel hızlanma ve grip virüslerindeki antigensel kaymalar, sağlık otoritelerini yeni aşı stratejilerine yönlendirdi. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC), son haftalarda hâkim olan varyantların JN.1 alt dallarından **KP.2, KP.3 ve LB.1** (ortak adıyla FLiRT ailesi) olduğunu belirterek, bu mevsime özel güncellenmiş aşıların öncelikli hedefinin bu satırlar olduğunu onayladı.

Virüs nasıl değişti: FLiRT ve LB.1 neden önemli?

Son ayların sekans verileri, Omicron'un JN.1 dalından türeyen KP.2 ve KP.3 varyantların (FLiRT), spike proteindeki spesifik mutasyonlar (F456L, R346T) sayesinde önceki enfeksiyon veya aşı sonrası bağışıklığı kısmen kaçındığını gösteriyor. LB.1 varyantı ise ek bir S:C315 mutasyonu ile daha yüksek bulaşçılık potansiyeli taşıyor. Bu varyantler hâlâ ağır hastalık riskini artırmıyor olsa da, bağışıklık kaçıklığı nedeniyle enfeksiyon sayısındaki artışa yol açıyor. Türkiye'de de Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü verilerine göre son haftalarda görülen COVID-19 vaka artışının büyük kısmı bu alt varyantlara bağlanıyor.

2024-2025 sezonu COVID aşısı: Monovalente dönüş

Bu yılki en büyük stratejik değişiklik, çift değerli (bivalent) formülasyondan **tek değerli (monovalent)** formülasyona geçiş. FDA ve EMA onay süreçlerini tamamlayan mRNA aşıları (Pfizer-BioNTech ve Moderna), bu sezon için **KP.2** varyantını hedef alacak şekilde güncellendi. Novavax'ın protein alt birimli aşıları ise **JN.1** varyantına yönelik üretilerek alternatif bir seçenek sunuldu. Uzmanlar, KP.2 hedefli mRNA aşısının, şu an dolaşan KP.3 ve LB.1 varyantlarına karşı da çapraz koruma sağlayacağını, ancak enfeksiyonu tamamen engellemekten ziyade ağır seyri ve hastaneye yatış riskini önemli ölçüde azalttığını vurguluyor.

Grip aşısında tarihi bir değişiklik: Trivalent formülasyon

Grip aşısında da bu sezon tarihi bir geçiş yaşanıyor. WHO'nun önerisi üzerine, 2020'den beri dolaşımı kesilen **B/Yamagata** hattı aşının içinden çıkarıldı. 2024-2025 kuzey yarım küresi grip aşısı; A(H1N1), A(H3N2) ve B/Victoria hatlarını içeren **trivalent (üç değerli)** formülasyonda üretildi. Bu değişiklik, aşı üretim kapasitesini verimli kullanmayı ve yan etki profilini hafifletmeyi hedefliyor. Sağlık Bakanlığı'na bağlı kurumlar, risk gruplarına (65 yaş üstü, kronik hastalar, hamileler, sağlık çalışanları) bu ay içinde başlayacak ücretsiz aşı uygulamalarında hem COVID hem grip aşısının aynı seansda (farklı ekstremitelere) uygulanmasının güvenli ve etkili olduğunu hatırlatıyor.

Kimler, ne zaman aşı olmalı?

CDC ve Türkiye Bilim Kurulu önerileri paralellik gösteriyor: Son dozu en az 6 ay önce yapılmış veya hiç aşı olmamış **65 yaş üstü bireyler, immün yetmezliği olanlar, kronik hastalıkları (kalp, akciğer, diyabet, böbrek) olanlar, hamileler ve sağlık personeli** öncelikli hedef kitle. Genel nüfus için de enfeksiyon geçirilmişse 3-6 ay bekleme önerisi geçerliliğini koruyor. Aşıların tam koruma sağlaması için uygulamadan sonra yaklaşık 2 hafta beklenmesi gerektiği, bu nedenle epidemik dalganın zirvesinden (genellikle Ocak-Şubat) önce Ekim-Kasım aylarının en uygun pencere olduğu hatırlatılıyor.